geloof. rechtvaardigheid. toekomst.

26 januari 2018

‘De evangeliën behoren tot de meest feministische literatuur’

Lucetta Scaraffia over vrouwenemancipatie in de Katholieke Kerk.

Elsbeth Greven was in Rome om Lucetta Scaraffia te interviewen voor nieuwheilig.nu. Lucetta is hoofdredacteur van Vrouw Kerk Wereld en ze schreef diverse boeken over de rol van de vrouw in de Kerk. Haar laatste boek is onlangs in het Nederlands verschenen: Op de laatste rij. De Kerk, de vrouwen en de synode. Als een van de weinige vrouwen was zij aanwezig op de bisschoppelijke gezinssynode in het Vaticaan (4-25 oktober 2016). Lucetta Scaraffia breekt een lans voor de emancipatie van de vrouw in de Katholieke Kerk. Er dient  meer naar vrouwen geluisterd te worden, want zonder vrouwen heeft de Kerk geen toekomst.

Kunt u vertellen over uw deelname aan de gezinssynode in het Vaticaan in 2016?
Het was voor mij een hele ervaring om al de kardinalen en bisschoppen samen aan het werk te zien. Ik trad in het hart van de Kerk, die ik dus echt aan het werk zag. En het was vreselijk, echt vreselijk. Gedurende de gehele synode viel het woord vrouw slechts  een of twee keer, en dan alleen in de context van man-vrouw. Alsof vrouwen op zichzelf niet bestaan. Zelfs toen er gesproken werd over het gezin waar de vrouw zo een belangrijke plaats inneemt… Ik werd ingedeeld in een van de werkgroepen waarbij ik noch het recht om te spreken kreeg , noch het recht om te stemmen. Het was bijzonder frustrerend.

Maar u was toch uitgenodigd?
Ik mocht daar alleen stilletjes zitten. Ik was vermoedelijk een van de weinige lekenvrouwen die alleen was gekomen. Andere vrouwen waren met hun echtgenoot samen. Maar ik was erg blij met deze ervaring die bijzonder interessant voor mij was. Ik begreep echter wel door dit ervaringsproces dat het voor vrouwen nog heel lang zal duren om hogere, meer verantwoordelijke posities te krijgen in de Kerk. Niemand wil ze.

Is er geen hoop?
De hoop zit binnen in ons, wij vrouwen. Vrouwen moeten zelf voor verandering zorgen en niet denken dat ‘de goede paus’ eindelijk zal komen om zaken te veranderen.

Toch kreeg u spreektijd omdat u protesteerde. Wat heeft u gezegd?
Ik nam deel aan de discussies en mocht drie minuten spreken tijdens de Algemene Vergadering. Ik vertelde over éénoudergezinnen, meestal bestaande uit moeder en kind, iets dat steeds vaker voorkomt. Tijdens de synode werd alleen gesproken over het traditionele gezin: vader, moeder en kinderen.

Zag u uw opmerkingen terug in de apostolische exhortatie Amoris Laetitia?
Ja, tot op zekere hoogte. Amoris Laetitia vind ik echter te omvangrijk en te paternalistisch van aard. Er wordt alleen onderwezen wat te doen bij problemen, gezinsproblematiek wordt totaal niet geanalyseerd.

U schrijft dat de Kerk haar eigen geschiedenis vergeet.
Men richt zich nu vooral op theologie en filosofie. Alsof er geen dimensie van tijd bestaat. De Kerk is in de loop van de tijd sterk veranderd. De Kerk verklaart bijvoorbeeld dat er een ‘natuurlijk’ gezin bestaat, dat eeuwig van aard is. Maar nee, er bestaat geen natuurlijk gezin! Het gezin zoals wij dat nu kennen, komt voort uit het Concilie van Trente (1545-1563), maar de Kerk herinnert zich dat niet. Zij brengt niet haar geschiedenis en identiteit in herinnering. Zo wordt alles eeuwigdurend en normatief gemaakt en is er geen mogelijkheid meer om zaken te onderzoeken en te analyseren, alleen nog maar om normen te stellen.

Wat is uw boodschap met uw boek?
Ik wil duidelijk maken dat katholieke vrouwen een interessante en nieuwe propositie hebben, zeker nu het feminisme wereldwijd in crisis is. Katholiek feminisme heeft haar eigen plek en boodschap.

‘De moederfiguur is in crisis’

Waarom maakt het feminisme volgens u momenteel een crisis door?
De moederfiguur is in crisis. Het is steeds moeilijker voor vrouwen om kinderen te krijgen, vanwege vele redenen, werk, medische kwesties. Voor vrouwen wordt het steeds lastiger om zwanger te raken.

In uw boek stelt u dat het feminisme uit het christendom is voortgekomen.
De evangeliën behoren tot de meest feministische literatuur. Als men ze in een tijdsdimensie leest, vormen de evangeliën een indicatie dat vrouwen een voorbeeld zijn voor mannen. Destijds was er een totale onderwerping van de vrouw in de joodse samenleving. Maar in de evangeliën worden waarden omgedraaid. De patriarchale samenleving heeft dit niet opgepikt. Nu zijn het vooral vrouwelijke exegeten die het revolutionaire karakter van het evangelie aan het licht brengen. Ik vind dat katholieke vrouwen een begin moeten maken met deze ‘andere’ lectuur, van het ware evangelie, mét de aanwezigheid van vrouwen daarin. En men moet ervoor vechten dat de vrouw gehoord wordt. Men moet niet strijden voor de priesterwijding van vrouwen, maar eerder dat er in de Kerk naar vrouwen geluisterd wordt. Nu gebeurt dat vrijwel nooit.

U vindt dat het niet nodig is dat vrouwen priester zijn?
Omdat de vrouw in de westerse samenleving de emancipatie heeft verworven om zoals de man te worden. Maar daarbij is het moederschap opgeofferd, het specifieke moederlijke, zoals het zorgen voor kinderen, zwakken, ouderen, zieken, dat van oudsher een veld van vrouwen is. Het werk wordt niet gewaardeerd, niet als waardevol gezien. Het wordt nu gedaan door mensen uit lagere sociale milieus, door mensen uit andere werelddelen, die daarvoor betaald krijgen.

Wat is hier het verband met het priesterschap?
Het heeft een zeer sterke band daarmee. De Kerk, het christendom, is gesticht met het idee om de ander te helpen, voor niets, gratis. En het zijn vooral de vrouwen die dit doen, om te beginnen met het verzorgen van hun kinderen. Vrouwen praktiseren het christendom in het dagelijks leven. De man delegeert en bezit de institutionele macht. In het evangelie zijn het vooral de vrouwen die liefhebben, die in staat zijn tot liefhebben.

Betekent dit dan niet dat vrouwen juist geschikt zijn voor het priesterschap?
Ik denk dat vrouwen capabel zijn hiervoor. Maar het is niet nodig en niet goed. Het is beter dat er bepaalde verschillen bestaan in de samenleving. Tegenwoordig kunnen vrouwen alles doen wat mannen doen. Zelfs de meest gevaarlijke zaken. Maar ik denk dat het in de huidige maatschappij met haar symbolische problematiek nodig is om ten minste een keuze te hebben voor mannen. Vrouwen hebben de keus om kinderen te krijgen. Dit is een symbolische, culturele kwestie, zelfs een politieke.  In de Kerk zijn mannen zeer bevreesd dat vrouwen priester worden. Dus als wij, vrouwen, niet die vraag naar het priesterschap stellen, zijn ze meer ontspannen en eerder bereid om naar vrouwen te luisteren. Het is een strategie. Ik denk dat het voor vrouwen beter is om ‘anders’ te zijn. Ik houd erg van het verschil. Uniformiteit vind ik geen goede keuze. Het probleem bestaat eruit dat wat vrouwen doen als minder belangrijk wordt gezien. Maar als het op gelijke waarde wordt geschat, moet men er wel aan wennen het verschil te accepteren.

Is het niet mogelijk om verschillen tussen de seksen te aanvaarden terwijl men hetzelfde werk verricht, zoals dokters of wetenschappers?
Ja, dat is mogelijk wanneer men vasthoudt aan de waarde van het moederschap. Dat is het fundamentele verschil. Het helpt om het verschil te accepteren wanneer er verschillen zijn, zoals het moederschap en het priesterschap. In onze huidige samenleving is er veel gelijkheid en men accepteert nooit het verschil. Daarentegen, in het christendom is het verschil makkelijk te aanvaarden, omdat wij allen kinderen van God zijn. Er is geen probleem met huidskleur, sekse, of rijkdom. Wij zijn allen kinderen van God, zelfs met onze verschillen.

‘Er is geen probleem met huidskleur, sekse, of rijkdom. Wij zijn allen kinderen van God.’

Dat laatste is ook het uitgangspunt van het progressieve christelijke platform nieuwheilig.nu. Vrouwen zouden daarom dezelfde kansen moeten hebben.

Ja, dat is waar. Maar vrouwen hebben de neiging in het huidige emancipatiestreven om mannen te worden. De rijkdom zit hem in het verschil. Ook in het seksuele leven zijn vrouwen erg verschillend van mannen. Vrouwen worden door de algemeen heersende cultuur gedwongen om zich als mannen te gedragen, maar voor vrouwen zijn verbeelding, emotie, gevoel erg belangrijk. Jongeren nemen eerder de mannenrol als voorbeeld, en zien niet dat mannen het vrouwelijke voorbeeld kunnen volgen.

Is het in de Kerk en in het geloof beter wanneer mannen een voorbeeld nemen aan vrouwen?
Ja, maar momenteel is er dus die opvallende beweging dat vrouwen zich als mannen gedragen, want mannen bezitten de macht en het geld. De seksuele revolutie is gebaseerd op het feit dat vrouwen accepteren dat hun vruchtbaarheid geregeld wordt via hormonale behandelingen, om de seksuele vrijheid voor mannen mogelijk te maken.  Maar de vrouw met haar lichaam moet hier voor zorgen. Ik vind het een nieuwe onderdrukking van de vrouw.

Waar bestaat volgens u vrouwelijke theologie uit?
Er zijn genoeg theologen die de theologie vanuit het gezichtspunt van de vrouw hernemen, in de Verenigde Staten, In Duitsland, in Italië, wellicht ook in Nederland? Veel vrouwelijke theologen herzien de traditionele theologie. Vrouwelijke theologen verrijken de theologische discussie, maar mannelijke geestelijken en priesters lezen weinig literatuur van vrouwen. Het is een wereld die weinig bekend is.

Paus Franciscus heeft in 2016 een internationale onderzoekscommissie ingesteld naar het diaconaat voor vrouwen. Wat is uw opinie hierover?
Ik denk dat het vooral belangrijk is dat er voor het eerst in het Vaticaan een commissie is samengesteld die voor de helft uit vrouwen bestaat en voor de helft uit mannen. Voorheen werd er hoogstens één vrouw benoemd. Dat is een zeer belangrijke eerste stap. De commissie heeft nog geen resultaten naar buiten gebracht. Ik denk niet dat het nodig is dat vrouwen tot diaken benoemd worden want dit wordt door mannen gezien als de laatste horde die genomen wordt voor het priesterschap. Veel vrouwen voeren al in het missiewerk de taken uit van een diaken, zoals trouwen, dopen, enzovoort, maar zij willen niet die officiële erkenning. Zij zeggen dat wanneer paus Franciscus een opleiding hiervoor start, zij juist zullen worden buitengesloten. Dát ze het werk kunnen doen, is het belangrijkste. Het is van groot belang dat deze vrouwen, die het missiewerk verrichten, worden gehoord.

U bent erg kritisch op de hiërarchie van de Kerk. Welke reacties heeft u gekregen van bisschoppen en priesters op uw boek?
Men heeft nooit over mijn boek geschreven. Er is stilte. Hooguit was er een vaderlijk schouderklopje. Maar ik denk dat ze het gelezen hebben. Na afloop van de synode heb ik een groot artikel geschreven in Le Monde, maar geen enkele reactie ontvangen. Er was echter één persoon die iets heeft gezegd over mijn boek. Dat was paus Franciscus, die mij heeft opgebeld en mij vertelde dat hij het zeer interessant en mooi vond. Ik had hem de Spaanse vertaling van mijn boek gegeven.

Hoe ziet u de rol van de Maagd Maria in het christendom?
Maria werd nogal vergeten in de christelijke traditie. Zij is weliswaar overal. De Kerk hanteert twee beelden van haar: een jonge vrouw met het Kind en een oude vrouw met haar dode Zoon in haar armen. Er wordt steeds gedaan alsof er geen moeder was. Er is alleen de Zoon. Het overgedragen beeld van Maria is dat van een nederige vrouw die ja zegt en gehoorzaamt. Daarentegen, als wij naar de werkelijke situatie kijken, heeft zij als zeer jong meisje een boodschap ontvangen aardoor zij haar verstoten zou zijn uit haar dorp  wanneer zij geen bescherming uit de hemel had gekregen. Zij heeft de moed gehad om ja te antwoorden. Ik stel me vaak de vraag; hoeveel mannen zouden zoveel moed gehad hebben? Men moet de jonge vrouw in de Annunciatie zien als iemand met zeer veel moed. Dát is het fundament. Dat gaat alles veranderen, zeker aangaande de beelden van de vrouw in het christendom.

‘Hoeveel mannen zouden zoveel moed gehad hebben?’

Heeft u een advies voor katholieke vrouwen in de westerse wereld?
Ja, strijden! Niet wachten tot de goede paus komt of de goede priester. Iedere keer strijden wanneer vrouwen buiten worden gesloten. Het is ons manco dat we niet strijden. Toen ik met mijn jongste dochter naar de tv keek naar paus Franciscus die de Heilige Deur opende tijdens het Jaar van de Barmhartigheid, vroeg zij: ‘Waarom passeren er alleen mannen? Waarom geen vrouwen?’ Men dient dit soort vragen steeds te stellen. Er is hiervoor namelijk geen theologisch beletsel, geen canoniek probleem, er is alleen de gewoonte. En de traditie. Ook in ons eigen hoofd speelt dit. Maar men moet altijd vragen: waarom?

U zegt dat vrouwen moeten strijden. Moeten zij ook leiders worden en meer macht krijgen? Gaat het niet om meer dan alleen gehoord worden?
De vraag stellen is strijden! In parochies  geven vrouwen vaak catechese, maar zij delen niet in de besluitvorming. Dan moeten zij eigenlijk zeggen; nee, wij geven geen catechese meer zolang ons advies niet wordt meegewogen. Zulke dingen moeten wij steeds doen, kleine zaken die voor verandering zorgen.

Het woord opeisen tijdens de gezinssynode was niet bepaald iets kleins!
Dat klopt. Ook met Vrouw Kerk Wereld heb ik iets groters kunnen doen.  Maar toch, als vrouwen steeds zulke kleine dingen doen, gaat het veranderen. Men moet het altijd en overal zo doen! Men moet de vrouwen leren kennen die bepaalde, hogere functies zouden kunnen krijgen. Het is een dagdagelijkse revolutie, dat is de enige manier. Wanneer goed naar vrouwen wordt geluisterd, ontdekt men dat zij degenen zijn die goed toebereid zijn en het meest geschikt zijn om taken te verrichten, en kan men vrouwen kiezen voor bepaalde rollen. De vrouwen die nu gekozen worden, zijn de vrouwelijke leken, en zij zijn het meest gehoorzaam.

Bent u ervoor gevraagd, om Vrouw Kerk Wereld te starten?
Nee, nee, het was mijn idee, en met andere vrouwen samen – niet alleen katholieke, ook joodse, en lekenreligieuzen, en niet-gelovigen, een gemêleerde groep vrouwen die goed met elkaar samenwerkt. Ik heb het voorgesteld aan paus Benedictus, die ermee instemde.

Heeft u meer ideeën om voor te stellen aan paus Franciscus?
Ja, genoeg! Om vrouwen te horen in de Raad van Kardinalen, om vrouwen hun mening te vragen tijdens ontmoetingen met kardinalen bij kerkbezoeken voorafgaand aan conclaven, dat heb ik bijvoorbeeld geschreven aan paus Franciscus. Bij voorbereidingen van de Romeinse Curie zijn de spirituele meditaties geschreven door een vrouw. Vorig jaar heb ik bewerkstelligd dat in de Goede Week, op Goede Vrijdag, in het Colloseum, de meditatie is verzorgd door de Franse vrouwelijke theoloog, Anne-Marie Pelletier.

Hoe ziet u het heilige in de huidige samenleving?
Tot nu toe gaat het bij heiligheid vooral om een politiek proces in het geloof, je wordt verkozen tot heilige. Het zijn de laatste jaren vooral pauselijke heiligen, dat vind ik niet goed. Pausen dienen niet gecanoniseerd te worden. Zij kunnen geen heiligen zijn, zij hebben een andere missie.

Ziet u heiligheid in het gewone leven?
Ja, er zijn veel ‘heiligen’ die men niet kent, die een voorbeeld stellen in het gewone leven. De kracht van de Kerk is om de ware spiritualiteit te managen met het politieke, van staatswege enzovoort. Er moet echter altijd een waarachtige spiritualiteit zijn. Ik hoop erg dat Dorothy Day (1897-1980) wordt opgenomen in de canon. Zij was een jonge, tot het katholicisme bekeerde vrouw, journaliste, met een vrije levensopvatting. Zonder getrouwd te zijn, kreeg zij een dochter die ze heeft laten aborteren, tot haar grote verdriet. Zij heeft zich daarna voor de armen ingezet met een zeer belangrijke spiritualiteit, ten tijde van de Amerikaanse crisis en daarna, zij wijdde haar leven daaraan. Paus Franciscus heeft de intentie om haar heilig te verklaren. Dat is een erg belangrijke keuze, belangrijk voor de armen, maar ook voor ons, want zij is een vrouw, vrij, met een echt leven. Zij is een heilige die ons vertegenwoordigt. Catholic worker heet de beweging die zij startte.

Paus Franciscus is een jezuïet. Wanneer vrouwen een roeping ervaren, moet dit dan niet ‘onderscheiden’ worden?
Zeker. Maar er zijn meer roepingen dan het priesterschap. Er zijn vele belangrijke, diepgaande roepingen. Anne Marie Pelletier heeft gezegd dat het om het priesterschap van het doopsel gaat.  Alle mensen die gedoopt zijn, hebben een vrije vorm van priester zijn. Iedereen heeft deze roeping.

Dus priesters zijn eigenlijk helemaal niet nodig …?
Een benedictijnse non, met wie ik veel samenwerk voor Vrouw Kerk Wereld, heeft het volgende geantwoord op de vraag of vrouwen priester moeten kunnen worden: ‘Nee, dat willen wij niet, dat vrouwen priester worden. Wij willen helemaal geen priesters meer!’

U heeft in uw boek geschreven over de grote profeten en theologes, zoals Chiara Lubich (1920-2008). Wat is voor u het belangrijkste van de Focolarebeweging?
Het is bijzonder omdat zij vrouw is en zelf de beweging heeft gesticht, en voorzitter is geworden van een orde waarin mannen, vrouwen en priesters samenwerken. De beweging wordt altijd, wereldwijd, geleid door een lekenvrouw. De lekenbeweging is erg belangrijk voor vrouwen. Maar er waren in diezelfde tijd meer vrouwen die belangrijk waren, maar minder geluk hadden en minder resultaat hebben geboekt, zoals Adrienne von Speyr (1902-1967) die de Johannesgemeenschap stichtte, met Hans Urs von Balthasar. De toekomst van het christendom zag zij gelegen in de samenwerking tussen man en vrouw. Dat is het profetische ervan.

Bestel het boek Op de laatste rij hier.

Over de auteur

Lucetta Scaraffia (Turijn, 1948) is historica, journaliste en katholiek feministe. Zij is hoofdredacteur van Vrouw Kerk Wereld (Donne Chiesa Mondo), de maandelijkse bijlage van L’Osservatore Romano, de officiële krant van het Vaticaan. Zij doceert hedendaagse geschiedenis aan de Sapientia Universiteit in Rome en is lid van de Italiaanse nationale commissie voor bio-ethiek. Elsbeth Greven sprak met haar op 5 januari 2018 in Rome, ten kantore van L’Osservatore Romano.

  • ISBN: 9789085284383
  • Uitgeverij: Adveniat
  • Uitvoering: Paperback
  • Omvang: 120 pagina’s
  • € 18,95
Bestel nu >

geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *